محمد بن زكريا الرازي
25
منصوري في الطب ( فارسى )
رازى در نوشتهاى تحت عنوان « امثله من قصص المرضى و حكايات لنا خلط نوادر » امثله برجستهاى از بيماران و حكايات در مورد استثنايى و نادر كه مورد شك و ترديد بودهاند شرح بيست و چهار مورد از بيمارىها با نام كامل بيماران و علائم و روش معالجه و نتيجه ثبتشده را ارائه مىدهد كه نشانهى نهايت دقت رازى به ملاحظات بالينى است . حكيم رازى صرفنظر از گزارشها و مشاهدات دقيق بالينى مشهور خود ، نسبت به آثار پزشكان سرشناس گذشته نظرهايى ارائه مىدهد كه درخور اهميت بسيار مىباشد . وى در كتاب « حاوى » ضمن آنكه حرمت پزشكان يونانى و سريانى و مسلمانان قبل از خود را كاملا رعايت مىكند ولى با ديد انتقادى به آثار گذشتگان مىنگرد چنان كه مىگويد آثار بقراط را بسيار دقيق مىداند ولى مىگويد در عين حال بعضى مواقع از نهايت دقت به ابهام كشيده مىشود . وى مىگويد آثار جالينوس بسيار درهم است و به همين طريق بر آثار اريباسيوس و پولس انتقاداتى داشته است . در مورد سرابيون مىگويد وى در جراحى سررشته نداشته است و از ذكر بسيارى از بيمارىها من جمله آنوريسمان ( اتساع شرائين ) به كلى غافل مانده و مطالب ديگر را بطور نامرتب و نامطلوب تاليف كرده است . رازى براى آموزش بالينى اهميت خاصى قائل است او توصيههايى درباره اهميت حضور مرتب در بيمارستان مىنمايد كه هماكنون دستوراتش اعتبار و ارزش بالايى دارد وى مىنويسد « از امورى كه بر محصل اين حرفه فريضه و واجب است يكى آن كه وى بايد مرتبا به بيمارستانها و خستهخانهها سركشى و توجه و مراقبت كاملى از وضع و حالات ساكنان آن به عمل آورد . اين حضور و مراقبت بايد با همراهى استادان بسيار ماهر و دانشمند طب انجام گيرد . از بيماران بايد مرتبا پرسشهايى از حالات آنها بكند و علائمى كه در آنان بروز كرده از نظر دقت بگذراند و در نظر آورد كه درباره اين علائم چه خوانده و كداميك از آنها نشانه تغييرى مطلوب يا نامطلوب است . در صورتى كه اين دستورها را به كار برند در فن خود به درجهى عالى و ممتاز نايل شود . » مطالعه آثار گذشتگان نكته ديگرى را روشن مىكند و آن نكته اين است كه با دقت در اين آثار مىتوان ريشه بسيارى از تئورىهاى علمى را كه بعدا از طريق تجربه به اثبات رسيده است به صورت ابتدايى و گاهى به شكل اشارات و يا طرح سوالى در كتب